Ouders en verzorgers ontvangen financiële tegemoetkomingen voor de kosten voor de verzorging en opvoeding van kinderen. Vanuit de rijksoverheid gaat het om de kinderbijslag, het kindgebonden budget en de kinderbijslagvoorziening BES. In een periodieke rapportage evalueerden we hoe doeltreffend en doelmatig deze regelingen zijn over de periode 2018-2023. In het onderzoek is gekeken naar het bereik van de regelingen, de uitvoering en naar de vraag in hoeverre de uitkomsten passen bij de beleidsdoelen: het verkleinen van bestedingsverschillen, het waarborgen van een bestaansminimum en het ondersteunen van ontwikkel- en ontplooiingsmogelijkheden van kinderen.

Algemene ontwikkelingen
In de periode 2018–2023 zijn de uitgaven aan de kindregelingen toegenomen. De totale uitgaven binnen het begrotingsartikel Tegemoetkoming ouders stegen van 5,5 miljard euro in 2018 naar 8,2 miljard euro in 2023. Na 2023 is de beweging richting hogere ondersteuning doorgezet, onder meer door latere beleidswijzigingen en aanvullende maatregelen.

Bereik, niet-gebruik en uitvoering
Over het algemeen bereiken de regelingen een groot deel van de doelgroep. Het niet-gebruik is zeer beperkt bij de kinderbijslag en relatief laag bij het kindgebonden budget. Voor de kinderbijslagvoorziening BES is het beeld over bereik en niet-gebruik minder scherp door beperktere informatie.
De uitvoering van de kinderbijslag en het kindgebonden budget verloopt in de kern stabiel en grotendeels geautomatiseerd. Tegelijkertijd zorgen de dubbele kinderbijslag en gezinsbijslagen met een internationale component voor een groot beslag op de uitvoeringscapaciteit die niet in verhouding staan tot de omvang van de doelgroep. Bij het kindgebonden budget speelt daarnaast dat het werkt met (wijzigingen in) inkomensgegevens, wat gerichte ondersteuning mogelijk maakt maar ook kan leiden tot nabetalingen en terugvorderingen. Voor Caribisch Nederland geldt dat er minder consistente informatie beschikbaar is over knelpunten, kosten en (oneigenlijk) gebruik, wat sturing op uitvoering en effecten lastiger maakt.

Bestedingsverschillen en aansluiting bij beleidsdoelen
De combinatie van kinderbijslag en kindgebonden budget dempt bestedingsverschillen tussen huishoudens met en zonder kinderen en versterkt het besteedbaar inkomen van gezinnen. De inkomensafhankelijke ondersteuning is daarbij het meest gericht op lagere inkomens en sluit daarmee aan bij het doel om bestaanszekerheid te versterken. Tegelijk kan diezelfde inkomensafhankelijkheid spanning geven met het doel van voorspelbaarheid, doordat inkomensschommelingen kunnen doorwerken in het uiteindelijke recht en zo onzekerheid in het besteedbaar inkomen kunnen veroorzaken. In Caribisch Nederland is het lastiger om de aansluiting bij beleidsdoelen scherp te beoordelen door de beperktere informatiebasis.

Beleidsopties ter verbetering
Het opnemen van een beleidsoptie die gepaard gaat met een besparing van 20 procent op de budgettaire grondslag is een vast onderdeel van een periodieke rapportage. Om tot een verbetering in doeltreffendheid en doelmatigheid te komen, hebben we een aantal knoppen om aan te draaien op een rij gezet:

• Verlaag de kinderbijslag om het inkomensonafhankelijke deel van de ondersteuning te beperken. Dit vraagt om een expliciete afweging over compensatie voor lage inkomens via gerichtere ondersteuning.
• Verlaag het kindgebonden budget gericht door bedragen voor tweede en volgende kinderen te herijken, of door de inkomensgrens te verlagen, het afbouwpercentage te verhogen of de vermogensgrens te verlagen. Een generieke verlaging raakt lage inkomens relatief hard.
• Herijk de ondersteuning voor alleenstaande ouders om de totale ondersteuning beter te laten aansluiten bij de beoogde kostendekkendheid. Dit vraagt om zorgvuldige beoordeling van armoede- en koopkrachteffecten.
• Schaf de dubbele kinderbijslag om onderwijsredenen af om complexiteit te verminderen en de verhouding tussen uitvoeringslasten en doelgroep te verbeteren; financiering kan dan via andere routes worden ingericht.

Kinderopvangorganisaties zijn sinds 1 januari 2022 verplicht om maandelijks gegevens over de opvang van kinderen aan te leveren bij Toeslagen. Ook is er een stelselwijziging aangekondigd waarbij de financiering in de toekomst rechtstreeks bij kinderopvangorganisaties terechtkomt. In verband met beide ontwikkelingen hebben wij onderzocht wat de huidige staat van de kinderopvangsector is op het gebied van bedrijfsvoering en financiële administratie en welke mogelijkheden er zijn voor verbetering.

Per 1 januari 2022 zijn kinderopvangorganisaties verplicht om maandelijks gegevens over de opvang van kinderen aan te leveren bij de afdeling Toeslagen van de Belastingdienst. Doel van deze regeling is om te voorkomen dat ouders onbedoeld fouten maken en eventueel onterecht ontvangen toeslagen moeten terugbetalen. In het coalitieakkoord van kabinet-Rutte IV is ook een stelselwijziging aangekondigd, waarbij de financiering in de toekomst rechtstreeks bij kinderopvangorganisaties terechtkomt. In verband met beide ontwikkelingen heeft het ministerie van SZW meer behoefte aan inzicht in de huidige staat van de kinderopvangsector op het gebied van bedrijfsvoering en financiële administratie en welke mogelijkheden er zijn voor verbetering.

Wij hebben voor dit onderzoek gekeken naar de manier waarop kinderopvangorganisaties de financiële administratie uitvoeren en hoe zij de maandelijkse gegevenslevering uitvoeren en beoordelen. Ook hebben we in kaart gebracht van welke softwarepakketten kinderopvangorganisaties gebruik maken, waarin we onderscheid maken tussen een softwarepakket dat specifiek is ontwikkeld voor de kinderopvang en een algemeen boekhoudkundig softwarepakket. Ten slotte zijn initiatieven ter ondersteuning voor de uitvoering van de financiële administratie binnen en buiten de kinderopvang geïnventariseerd, en welke ondersteuningsbehoeften kinderopvangorganisaties hebben.

Conclusies

Het overgrote deel van de kinderopvangorganisaties is in staat om de bedrijfsvoering en financiële administratie op een goede manier uit te voeren. Met name grotere organisaties, die vaker een softwarepakket hebben aangeschaft voor de uitvoering van de financiële administratie. De meer gespecialiseerde softwarepakketten bevatten vaak een automatische koppeling met de systemen van de Belastingdienst, wat de kans op fouten vermindert. Ook hebben grotere organisaties vaker één of meerdere financieel medewerkers in dienst. Kinderopvangorganisaties die knelpunten ervaren in het uitvoeren van de financiële administratie zijn met name kleinere kinderopvangorganisaties, zonder een softwaresysteem en/of zonder financieel-administratief medewerker in dienst. In kleinere organisaties wordt de financiële administratie vaker door een directeur of leidinggevende uitgevoerd, die zich ook bezighouden met de zorg en opvang van kinderen. Kinderopvangorganisaties met deze mate van professionalisering hebben ook vaker moeite met de maandelijkse gegevenslevering, door een gebrek aan tijd of omdat het geen prioriteit heeft.

Aanbevelingen en beleidsopties

Uit het onderzoek komen de volgende aanbevelingen naar voren om kinderopvangorganisaties te ondersteunen:
• creëer één centrale plek waar alle actuele informatie rond verplichte administraties overzichtelijk te vinden is;
• ontwikkel een e-learning over de regelgeving rond de financiële administratie;
• maak de beschikbare hulpmiddelen en informatie zo eenvoudig mogelijk;
• ondersteun kinderopvangorganisaties bij het opvragen van de benodigde gegevens van ouders;
• faciliteer kinderopvangorganisaties om van elkaar te leren.

Uit het onderzoek blijkt dat het gebruik van een softwarepakket ondersteuning kan bieden aan kinderopvangorganisaties voor de uitvoering van de financiële administratie. De volgende beleidsopties ter bevordering van het softwaregebruik in de sector kunnen verkend worden:
• een subsidie voor het gebruik van een softwarepakket;
• het verplichtstellen van het gebruik van een softwarepakket;
• het ontwikkelen van een basistool voor het bijhouden van de verplichte administraties.